Gnosticisme

Gnosticisme of gnostiek, (v. Gr. gnosis = inzicht, kennis), verzamelnaam voor een pluriforme godsdienstig-wijsgerige stroming, die vooral in de eerste eeuwen n.C. grote betekenis had, maar ook later momenten van herleving kende. De aanhangers streefden naar het heil door geheime, alleen voor ingewijden gereserveerde kennis (gnosis). Deze kennis heeft betrekking op het goddelijke en bovenaardse machten, maar is ook inzicht in het wezen van de mens. Het ontvangen van de gnosis is iemands geestelijke opstanding uit de doden. De geest moet zich van de gebondenheid aan het lichaam bevrijden.

Het gnosticisme is waarschijnlijk een uitvloeisel van de ontmoeting tussen de Griekse cultuur en de wereld van het Nabije Oosten en als zodanig een smeltkroes van Perzische, Babylonische, Egyptische en hellenistische elementen. Er bestond ook een christelijke vorm van gnostiek, waarvan Valentinus de bekendste vertegenwoordiger is.

De zedelijke opvattingen varieerden van strengste ascese (bevrijding van de stof) tot uiterst libertinisme (afschudden van het juk van de geboden). Bepaalde gnostische grondelementen vindt men in de huidige tijd in bewegingen als de theosofie, de antroposofie, het Broederschap der Rozekruisers en in de new age beweging. De kennis van de oude gnostiek is door de vondst van gnostische geschriften in de Koptische taal bij Nag Hammadi in Egypte belangrijk verdiept. Vroeger waren de bronnen voor de kennis van de gnostiek hoofdzakelijk citaten uit de werken van de gnostici bij de kerkvaders, die hen bestreden.

Microsoft Encarta Naslagbibliotheek - Winkler Prins. 1993-2002 Microsoft Corporation/Het Spectrum.